ISDS(International Sheep Dog Society) Üyesi, Üye No: 25828

Border Collie Irk Karakteristiği

Yüklendi: 27.04.2008
Güncellendi: 26.10.2009
Derleyen: Sinan Kaleli
Kategori: Kinoloji

 

Tarihçede belirtildiği gibi, ırkın geçmişi çok eski tarihlere dayanmamaktadır. İngiltere ve adalarda sürülerin korunma ihtiyacının azalması, bununla beraber, zamanla sürülerde çalışacak işçiliğin pahalı ve zor bulunur hale gelmesi, ırkın sürü sahipleri tarafından yaygın bir şekilde kullanılmaya başlamasına neden olmuştur. 1600’lü yıllarda benzer karakterde kullanılan köpekler olduğu, kitaplardan ve yazılı bazı kaynaklardan dolayı bilinmektedir. Ancak, ırkın yapısının yerleşmesi ve Border Collie adını alması 1870 yılından sonraya rastlamaktadır.

Border Collie’nin sürü gütme becerisi, hem koyun, hemde köpek açısından doğal bir “av” güdüsüne dayanmaktadır. Bilindiği üzere “av güdüsü” tüm vahşi yaşamdaki etoburların temel karakteristiğidir. Köpek bilimleriyle uğraşan birçok araştırmacı bu “av güdüsünü”, “av motor şablonu” (motor pattern) olarak adlandırmaktadırlar.

Motor şablon, canlının kendi kendisine içsel olarak motive ettiği, bir başlama dönemi, şiddeti ve bitiş zamanı olan kalıtımsal bir davranış şeklidir. Av motor şablonu da diğer motor şablonlar gibi, genetik olarak ileriki soylara aktarılır. Öğrenme yoluyla kazanılmaz. Doğal yaşamda, etoburların av motor şablonunu kullanması, her türün kendi fiziksel yapısına, yaşadığı coğrafyaya ve iklim şartlarına göre değişiklik gösterebilmektedir. Av motor şablonu çalışma prensibinde çeşitli bölümlere (sekanslara) ayrılmaktadır. Ancak bu sekansların nihayi vardığı ve tüm yabani etoburlarda değişmez olan noktası “tüketme” (consume) sekansıdır. Av motor şablonunun canlılarda var olma sebebi tüketmeyle gerçekleşen “beslenme”’dir.

Doğal yaşamda av motor şablonunun tüm sekansları şöyledir;

orient / eye / stalk / chase / grabbite / killbite / dissect / consume

Orient: Motor şablonun, araştırma ve yaklaşmayı içeren tesbit sekansıdır.
Eye : Gözle işaretleme.
Stalk: Ava kilitlenerek takibe alınmasıdır.
Chase: Kovalama, koşarak takip.
Grabbite: Yakalama ısırışı.
Killbite: Öldürme ısırışı.
Dissect: Parçalama.
Consume: Tüketme, beslenme.

Birçok çalışan ırkın davranış biçimleri bu av motor şablonunun şekillenmesiyle ortaya çıkmaktadır. Özellikle av ırkları olan, Pointerlar, Setterler, Retrieverler ve Tazılar bu motor şablonun sekanslarını kullanarak davranışlarını ortaya çıkarırlar.

Border Collie de aslında bir çeşit av ritüelini sergilerken, sürü gütme işini gerçekleştirmektedir.

Border Collie av motor şablonunun tüm sekanslarını kullanabilir. Ancak bu, ırkın davranış karakteristiği için istenen bir durum değildir. Grabbite bir yarışmada puan kaybına sebep olabilirken (hakemler köpek tarafından gereksiz yapıldığına hükmederse), killbite doğrudan diskalifiye sebebidir.

Irkın istenen motor şablon sekansları şu şekilde ortaya çıkar;

Orient =EYE = STALK = CHASE / (grabbite) / (killbite)

Border Collie av motor şablonunda, orient-eye-stalk ve chase birbirine bağlantılı sekanslardır. Grabbite ve killbite ise hatalı ve istenmeyen sekanslardır. Bununla beraber, eye-stalk ve chase, köpeğin içsel motivasyonu tarafından en kuvvetli desteklenen sekanslar olduğundan, son derece belirgin bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle, eye-stalk-chase sonucu ortaya çıkan “crouch” (sürünme) hareketi, ırkın davranış karakteristiğiyle özdeşlemiş ve “Border Collie davranışı” olarak bilinmektedir.

Bu motor şablonun sürü gütme ile olan ilişkisi?

Köpeğin eye-stalk hareketiyle birlikte vücudunu soktuğu “crouch” (yatma-sürünme) pozisyonu, koyunlarda doğal bir kaçma/yön değiştirme güdüsünü tetiklemektedir. Bu doğal yaşamda “av” konumunda olan canlının, “avcı” konumundaki canlıya karşı gösterdiği tepkidir. Border Collie ve koyunların oynadığı oyun ise, bunun insan kontrolünde gerçekleştirilen versiyonudur. Komutlarıyla köpeğin, av motor şablonunun diğer sekanslarını çalıştırmasına müsaade etmeden, eye-stalk-chase sekansları arasında sürekli yer değiştirmesini sağlayan handler, sürü gütme işinin gerçekleşmesini sağlamaktadır.

Border Collie av motor şablonu sekansları arasında ileri veya geri yönlendirilebilen tek ırktır. Birçok köpek ırkında, motor şablon ne kadar kuvvetli veya birbirine bağlı olursa olsun, bir şekilde başlar ve sonlanır. Arada kesintiler olduğunda ise, tekrar çalışmasını sağlamak için en başa dönülmesi gerekir.

Sistemin çalışmasına bakıldığında, köpeğin motor şablonundaki düzenle beraber, handler’ın da köpeği çok iyi tanıyor olması gerekmektedir. Motor şablon sekansları arasındaki ileri-geri geçişlerin sağlanabilmesi için, köpeğin sekanslar arasında geçişe ne zaman başlayacağının iyi kestirilmesi gerekir. Köpeği bir sekanstan diğerine ileriye veya geriye doğru alabilmenin en önemli noktası, köpeği sürekli sekanslar arası sınırda tutabilmektir. Sürünün hareketinin devamlılığının sağlanması buna bağlıdır. Yoksa sürekli “eye” pozisyonunda kalan bir köpek (mesela Pointer gibi) sürünün hareket etmesini sağlayamaz, yada tam tersine bir Tazı gibi sürekli “chase” modunda kalan köpek sürünün dağılmasına neden olur.

Uzun yıllar bu metodlarla yetiştirilmiş köpekler, komutlar vasıtasıyla gerçekleşen sekanslar arası geçişlerde, kuvvetli içsel motivasyonun tekrarlandığını bildiklerinden, komutlara itaat husunda da son derece duyarlı ve algısı derin bir yapı geliştirmişlerdir. Aslında köpek psikologlarının “zeki” olarak nitelendirdiği ırkın temel yapısı “içsel motivasyonun kuvveti” ve bunun insan tarafından “işlenmesidir”.

Kısacası, karmaşık bir av davranışının değişik bir şekilde yapılanmasıyla, av köpeği değil, ama tüm av karakteristiklerini sergilediği halde, bir sürü gütme köpeğidir, Border Collie.


Neden davranış karakteristiği?

İnsanlar, köpek ırklarında çoğu zaman birkaç özelliği birlikte talep ederler ve bütün yoğunluklarını bu istenen özelliklerin bir araya toplandığı bireyleri ortaya çıkartmaya yönlendirirler. Ancak, genetik aktarımda her istenen özelliğin beraberce ve birebir ileriki kuşaklara aktarılabilmesi katlanarak büyüyen bir matematiksel hesap cetvelini ortaya çıkarır. Yani talep edilen özellik sayısı arttıkça, bunların beraberce toplandığı birey sayısına ulaşma ihtimali katlanarak azalmaya başlar. Dolayısıyla üretilen ırkın bireyleri arasında “ideal” kabul edilenlerin sayısı genel içerisinde çok düşük sayıda kalır. Beraberinde gelen, kazanılmış diğer bazı özelliklerin kaybedilebilmesi ihtimali de çözüm gerektiren ayrı bir sorun kaynağıdır.

Koyun gütme işi için köpek yetiştiren çiftçilerin, sağlıklı olması dışında hiçbir fiziksel beklenti içerisine girmeden “sürü gütme” köpekleri üretmeleri ise, tek bir beklentinin olduğu “davranış karakteristiği”’nin kolayca kuvvetlenerek günümüze kadar gelmesini sağlamıştır.

Kazanılmış bu davranış karakteristiğinin, görüntüye hitap eden başka özelliklerin tercihlere katılarak zayıflamasına karşı çıkan çiftçiler, 1900’lü yılların başında, fiziksel görünüme önem veren The Kennel Club (KC) ile fikir ayrılığına düşmüş, bu nedenle günümüzde sadece “davranış karakteristiğini” esas alan, ISDS (International Sheep Dog Society)’yi kurmuşlardır.

Fiziksel görüntü, çalışan soylarda seçilim kriteri olmadığından, Border Collie, dış görünüm olarak, diğer ırklara göre çok daha fazla çeşitlilik gösterir. Kürk yapısından, renk varyasyonlarına, kulak yapısından vücut ölçülerine kadar, geniş bir yelpazeye sahiptir. Show için yetiştirilenler, fiziksel yapı olarak belirli ölçülere sahip olsalar da, ırkın var oluş sebebi olan karakterinin zayıfladığı bir fiziksel standart, davranış üzerine odaklanmış ve bu davranış karakterini koruma amacına sahip, hiçbir iş köpeği yetiştiricisi tarafından benimsenmemektedir.

Günümüzde ırkın geldiği nokta “davranış karakteristiği”’nin korunmasını savunanların haklılığını bir kez daha ortaya koymaktadır.

 

BaşaDön